"Ucz z głową, czyli napisz swój własny program" 

Nie ma idealnego programu nauczania, ale można dążyć do tego, aby każdy tworzony program był dobry, wypełniał możliwie najlepiej swoje zadania i odgrywał ważną rolę w prowadzeniu procesu kształcenia.

  Ważne pytania:
  * Jakimi cechami powinien charakteryzować się program, aby sprostać wymaganiom szybko zmieniającej się rzeczywistości, oczekiwaniom uczniów, a dalej całego społeczeństwa?
  * Jakie specyficzne właściwości powinien posiadać program kształcenia w szkole artystycznej?
  * Jak powinien wyglądać program nauczania konkretnego przedmiotu, którego przyszło mi nauczać?

  O każdym bez wyjątku nowoczesnym programie można powiedzieć, że powinien pomagać:

a) kształcić umiejętność samodzielnego myślenia i rozwiązywania problemów;
b) uczyć twórczego myślenia i wyzwalać kreatywność;
c) uczyć jak się uczyć i posługiwać zdobytą wiedzą oraz przyjmować odpowiedzialność za własne doskonalenie;
d) dostarczać wiedzy użytecznej, czyli takiej którą uczeń będzie mógł wykorzystać;
e) wspierać rozwój osobisty, emocjonalny i duchowy, kształtowanie się postaw i systemów wartości; wspierać interpretowanie wiedzy w kontekście wartości.

  W różnym stopniu każdy program odgrywa istotną rolę w doskonaleniu umiejętności podstawowych takich jak: czytanie, pisanie, umiejętności matematyczne, komunikowanie się, posługiwanie się komputerem. Żaden z autorów programów i nauczycieli nie może sobie pozwolić na zignorowanie tych ogólnych celów i koncentrację wyłącznie na treściach przedmiotowych, nawet jeśli to nie one zajmą najwięcej miejsca w opisie programu.

  Najwięcej miejsca, to oczywiste, autor programu przedmiotowego poświęca na dokładnie opisaną koncepcję nauczania własnego przedmiotu. Opis ten dotyczy niezbędnej wiedzy przedmiotowej, koniecznych umiejętności i pożądanych postaw, jakie chcemy wykształcić. Warto też zdać sobie sprawę i wyjaśnić użytkownikom programu, jaką rolę w kształceniu spełniać ma opisywany przedmiot - jakie jest jego miejsce wśród innych przedmiotów nauczanych w szkole i w ogóle w formowaniu młodego człowieka. W ten sposób zaprezentowane zostaną cele kształcenia. Musimy mieć następnie pomysł, w jaki sposób zrealizujemy te cele, czyli doprowadzimy do osiągnięcia opisanego stanu wiedzy i umiejętności uczniów. Przedstawiamy też sposób sprawdzenia, czy cele zostały zrealizowane.

  Kiedy przedstawimy cel, drogę, wyposażenie w podróży, sposób poruszania się, sposób rozpoznania, że dotarliśmy tam, gdzie chcieliśmy i potencjalne korzyści z wyprawy - wtedy mamy gotowy program.

  Dlaczego jednak warto podejmować trud samodzielnego opracowania programu?
  Komu to pomoże?
  Czy nie wystarczy, że istnieje już jakiś program i można skoncentrować się na jego realizacji?

  Opracowanie własnego programu może być dla nauczyciela źródłem satysfakcji, a praca z własnym programem w ręku zasadniczo zmienia jego sytuację. Profesjonalnie działający nauczyciel, mający poczucie autorstwa, umocniony w przekonaniu o własnych możliwościach i odpowiedzialności za przebiegający na lekcji proces - to wielka szansa na poprawę jakości pracy szkoły.

*   *   *

Wykaz zagadnień, które warto znać przystępując do redagowania programu nauczania:

  I. Dlaczego warto opracować własny program nauczania?

  II. Nauczyciel autorem programu szkolnego:

1. Program wybrany, przemyślany, zaakceptowany i realizowany.
2. Program modyfikowany.
3. Program samodzielnie opracowany.
4. Program szkoły i miejsce w nim programów przedmiotowych.
5. Nauczyciel a program.

  III. Co należy wiedzieć o programie szkolnym, aby go napisać i dobrze realizować?

1. Czym jest program?
2. Różne podejścia do programu.
3. Czemu służy?
4. Co to jest program ukryty?
5. Różne modele i wzorce programu?
6. Program a specyfika przedmiotu nauczania
7. Kompetencje autora programu szkolnego, czyli kto może napisać dobry program?

  IV. Jak się zabrać za opracowanie programu?

    1. Filozoficzne, psychologiczne i społeczne podstawy programu.
    2. Podstawa programowa i inne źródła programu.
    3. Dylematy autora i rozpoznanie zadań:
        * Co wiemy o adresatach programu?
        * Decyzje dotyczące zakresu treści i szczegółowości.
        * Wybór modelu programu.

    4. Struktura programu:
        * Wprowadzenie - prezentacja ogólnych założeń programu.
        * Cele ogólne i szczegółowe:
           - definicja celu kształcenia,
           - rozpoznawanie niejasności i celów niekonkretnych,
           - precyzowanie oczekiwań i operacjonalizacja celów,
           - selekcja i hierarchizowanie celów,
           - planowanie wskaźników wykonania.
           - Analiza celów.

5. Materiał nauczania:     
    * Dobór treści.
    * Dobór doświadczeń dydaktycznych.
    * Związek pomiędzy celami a treścią.

6. Procedury osiągania celów:
    * Ogólne założenia metodyczne.
    * Prezentacja podejścia do nauczania danego przedmiotu.
    * Dobór metod i technik nauczania.
    * Powiązanie doboru metod z ustalonym celem i wskaźnikami sukcesu.
    * Dobór materiałów pomocniczych i innych środków służących realizacji celów.

7. Opis założonych osiągnięć uczniów:
    * Cele operacyjne a osiągnięcia.
    * Sposoby pomiaru osiągnięć uczniów.
    * Ocena kształtująca i sumująca.
    * Kryteria oceny i ich ustalanie.
    * Przedmiotowy i wewnątrzszkolny system oceny uczniów.
    * Ocena zewnętrzna.

  V. Jak ocenić program, monitorować funkcjonowanie programu i dokonywać w nim zmian?

  Najważniejsze problemy (definicje, zagadnienia, pytania):
  * Nauczycielski program nauczania - jest opisem zaplanowanego toku działań, który pozwala na osiągnięcie postawionych celów. Może być: wybrany spośród dostępnych na rynku, przygotowany przez nauczyciela na podstawie dostępnych programów, opracowany samodzielnie przez nauczyciela.
  * Program nauczania - zawiera opis sposobu realizacji celów i zadań, ustalonych w podstawie programowej, określonej odrębnymi przepisami, lub innych zadań wspomagających realizację tych celów, a w szczególności:
     - szczegółowe cele edukacyjne kształcenia i wychowania,
     - materiał nauczania związany z celami edukacyjnymi,
     - procedury osiągania celów.
* Program szkoły: misja - zadania - cele ogólne; struktura organizacyjna; kadra; zasady działania.
* Szkolny zestaw programów nauczania.
* Projekty edukacyjne (ponad i międzyprzedmiotowe).
* Zajęcia dodatkowe.
* Program wychowawczy szkoły.
* Wewnątrzszkolny system oceniania (WSO).
* Program doskonalenia nauczycieli (plany rozwoju zawodowego).
* Plan rozwoju szkoły.
* Plan współpracy ze środowiskiem lokalnym.
* System wewnętrznego badania jakości szkoły (ewaluacja działania szkoły).

Formułowanie celów operacyjnych:
    - precyzowanie (rezygnacja z ogólnych określeń),
    - uszczegółowienie (odniesienie do poszczególnych czynności),
    - konkretyzacja (np. opis sytuacji, warunków realizacji),
    - rezygnacja z określeń emocjonalnych (dogłębny, gruntowny),
    - powiązanie z osobą ucznia.

*   *   *

Aby wybrać dobry program sprawdzamy:

Cele ogólne (zadania szkoły):
     1. Zgodność z podstawą programową.
     2. Przydatność w miejscu i warunkach realizacji.

Cele szczegółowe:
     1. Szczegółowość i operacjonalizacja celu.
     2. Zgodność z celami ogólnymi.
     3. Znaczenie dla ucznia.
     4. Poprawność sformułowania.
     5. Zgodność z potrzebami uczniów.
     6. Uporządkowanie.
     7. Monitorowanie i ewaluacja.

Materiał nauczania:
     1. Zgodność z podstawą.
     2. Uzasadnienie dla poszerzenia treści
     3. Zgodność z celami.
     4. Powiązanie treści i doświadczeń dydaktycznych.
     5. Organizacja materiału.
     6. Układ zagadnień.
     7. Równowaga.
     8. Dobór treści i doświadczeń.

Procedury osiągania celów:
     1. Wskazówki realizacyjne.
     2. Zgodność z celami i materiałem.
     3. Dostosowanie do warunków.
     4. Dostosowanie do potrzeb realizatorów.
     5. Wsparcie dla nauczycieli.
     6. Czas pracy nauczycieli.
     7. Przygotowanie metodyczne nauczycieli.
     8. System oceniania osiągnięć.