MOTTO:
"Samorząd jest to właściwie praca organizowana po to, aby jednakowo dobrze działo się wszystkim, którzy razem uczą się, działają... Żeby jeden drugiego nie krzywdził, nie przeszkadzał, nie dokuczał... Żeby świadczył przysługi, pomagał, opiekował się, pilnował porządku i praworządności...

Janusz Korczak - pedagog, pisarz
 

Tryb powoływania i działania szkolnego samorządu uczniowskiego reguluje art.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku, w brzmieniu:

1. W szkole i placówce działa samorząd uczniowski, zwany dalej "samorządem".

2. Samorząd tworzą wszyscy uczniowie szkoły lub placówki.

3. Zasady wybierania i działania organów samorządu określa regulamin uchwalany przez ogół uczniów w głosowaniu równym, tajnym i powszechnym. Organy samorządu są jedynymi reprezentantami ogółu uczniów.

4. Regulamin samorządu nie może być sprzeczny ze statutem szkoły lub placówki.

5. Samorząd może przedstawiać radzie szkoły lub placówki, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoły lub placówki, w szczególności dotyczących realizacji podstawowych praw uczniów, takich jak:
   1) prawo do zapoznawania się z programem nauczania, z jego treścią, celem i stawianymi wymaganiami,
   2) prawo do jawnej i umotywowanej oceny postępów w nauce i zachowaniu,
   3) prawo do organizacji życia szkolnego, umożliwiające zachowanie właściwych proporcji między wysiłkiem szkolnym a możliwością rozwijania i zaspokajania własnych zainteresowań,
   4) prawo redagowania i wydawania gazety szkolnej,
   5) prawo organizowania działalności kulturalnej, oświatowej, sportowej oraz rozrywkowej zgodnie z własnymi potrzebami i możliwościami organizacyjnymi, w porozumieniu z dyrektorem,
   6) prawo wyboru nauczyciela pełniącego rolę opiekuna samorządu.

6. Minister Edukacji Narodowej określi typy szkół i placówki, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego.
 

Samorząd uczniowski ma prawo do zgłaszania uwag i opinii do programu wychowawczego szkoły, gdyż program wychowawczy szkoły uchwala rada pedagogiczna po zasięgnięciu opinii rady rodziców i samorządu uczniowskiego.

Samorząd uczniowski może sformułować opinię o nauczycielu, którego praca poddawana jest ocenie. Może to jednak nastąpić tylko wówczas, kiedy z wnioskiem o taką opinię wystąpi dyrektor szkoły (art. 6a, pkt 5 Karty Nauczyciela: "Oceny pracy nauczyciela dokonuje dyrektor szkoły, który przy jej dokonywaniu może zasięgnąć opinii samorządu uczniowskiego".).

Samorząd uczniowski ma prawo do wyrażenia opinii dotyczącej ucznia przewidzianego do skreślenia z listy uczniów szkoły, gdy skreślenie następuje na podstawie uchwały rady pedagogicznej.

Samorząd uczniowski wraz z radą pedagogiczną i komitetem rodzicielskim (radą rodziców) może wnioskować do jednostki prowadzącej szkołę o nadanie szkole imienia.

Samorząd uczniowski wraz z komitetem rodzicielskim (radą rodziców) lub radą pedagogiczną może wnioskować do dyrektora szkoły o utworzenie rady szkoły.
Mówi o tym art. 51, pkt 9 ustawy O systemie oświaty: "Powstanie rady szkoły lub placówki pierwszej kadencji organizuje dyrektor szkoły lub placówki na łączny wniosek dwóch spośród następujących podmiotów:
  1) rady pedagogicznej,
  2) rady rodziców,
  3) samorządu uczniowskiego.
W skład rady szkoły wchodzą w równej liczbie wybrani przez swój ogół: nauczyciele, rodzice i uczniowie. Uwaga: oznacza to, że powołana rada szkoły w jednej trzeciej składa się z uczniów.

Przedstawiciele samorządu uczniowskiego mają możliwość uczestniczenia w podejmowaniu wielu ważnych decyzji szkolnych:
-  biorąc udział w tworzeniu i uchwalaniu statutu szkoły,
-  opiniując plan pracy szkoły, projekty innowacji i eksperymentów pedagogicznych oraz inne sprawy istotne dla szkoły;
-  występując do organu sprawującego nadzór pedagogiczny nad szkołą z wnioskami o zbadanie i dokonanie oceny działalności szkoły, jej dyrektora lub innego nauczyciela zatrudnionego w szkole (wnioski te są dla organu wiążące),
-  przedstawiając wnioski w sprawie rocznego planu finansowego środków specjalnych szkoły i opiniując plan finansowy szkoły,
-  oceniając sytuację oraz stan szkoły oraz występując z wnioskami w tej sprawie do dyrektora, rady pedagogicznej lub organu prowadzącego szkołę.

Samorząd ma między innymi możliwość zgłaszania propozycji poprawek do statutu szkoły, na przykład dotyczących powołania szkolnego rzecznika praw ucznia.

Ma także prawo zapoznać się ze szkolnym programem nauczania oraz wymaganiami edukacyjnymi, jakie są stawiane uczniom szkoły.
 

Samorząd uczniowski tworzą wszyscy uczniowie szkoły i wszyscy oni mogą wpływać na to, co się w niej dzieje. Kilkuset uczniów nie może jednak rządzić naraz, więc aby samorząd sprawnie funkcjonował, trzeba wyłonić jego władze, czyli przedstawicieli uczniów, którzy będą działać w imieniu kolegów i reprezentować ich interesy wobec władz szkolnych.
Wybory do władz samorządowych powinny zostać przeprowadzone zgodnie z zasadami demokracji - muszą więc być wolne, równe i tajne.

Wybierane władze samorządu uczniowskiego to zwykle:
-  rada samorządu (podejmuje najważniejsze decyzje, uchwala budżet, powołuje komisje, na przykład wyborczą, finansową itp.);
-  zarząd, na czele którego stoi przewodniczący kierujący bieżącą pracą samorządu i reprezentujący go w kontaktach z władzami szkoły i nauczycielami.
-  komisja rewizyjna, która kontroluje działania zarządu i rozlicza go z wykonanej pracy.

Do kompetencji samorządu uczniowskiego należy przedstawianie Komitetowi rodzicielskiemu (radzie rodziców) lub radzie szkoły, radzie pedagogicznej i dyrektorowi wniosków i opinii we wszystkich sprawach dotyczących szkoły i uczniów. Samorząd może zarówno proponować rozwiązania dotyczące całokształtu pracy szkoły jak i jej wybranych dziedzin. Dyrektor jest zobowiązany do zapoznania się z tymi uwagami, ewentualnego przedstawienia ich na forum rady pedagogicznej.

Gdy dyrektor przygotowuje ocenę pracy nauczyciela, powinien zwrócić się do samorządu uczniowskiego o opinię w tej sprawie.

Formy działania samorządu mogą być bardzo różne - zaczynając od organizowania dyskotek i zabaw szkolnych, a kończąc na samopomocy i innych akcjach na rzecz kolegów potrzebujących wsparcia.

Ważną dziedziną działalności samorządu jest dbałość o przestrzeganie w szkole praw ucznia.

Samorząd uczniowski może wybrać swojego opiekuna spośród nauczycieli.

Osobą podejmującą wszystkie najważniejsze decyzje w szkole jest dyrektor, dlatego warto, by stał się on sojusznikiem samorządu.